Kính thiên văn Swift của NASA, “thợ săn” vụ nổ tia gamma lừng danh của ngành thiên văn, đã kết thúc hành trình gần 22 năm bằng một màn bốc cháy trên bầu trời Indonesia tối 4/11 (giờ Việt Nam). Điều đáng tiếc là cái kết này suýt nữa đã được ngăn lại: một con tàu robot trị giá 30 triệu USD từng được phóng lên để “kéo” Swift lên cao, nhưng lại hỏng trước khi kịp chạm tay vào nó.
Kính thiên văn Swift rơi ở đâu, lúc nào?
Theo CBS News dẫn thông báo của NASA, Swift đi vào khí quyển lúc 7 giờ 39 sáng 4/11 theo giờ miền Đông nước Mỹ, tức khoảng 19 giờ 39 cùng ngày theo giờ Việt Nam, phía trên khu vực Bắc Sumatra (Indonesia). Phần lớn con tàu đã cháy rụi khi lao xuống với tốc độ khoảng 27.000 km/h.
Trước đó, Lực lượng Không gian Mỹ dự báo thời điểm rơi vào khoảng 3 giờ 30 sáng 4/11 (giờ miền Đông Mỹ) nhưng kèm sai số tới 11 giờ, đủ cho thấy việc dự đoán chính xác nơi một vật thể rơi không kiểm soát khó đến mức nào. NASA cho biết các mảnh còn sót lại (nếu có) chỉ có thể rơi trong dải vĩ độ từ 20,6 độ Nam đến 20,6 độ Bắc, một vùng chủ yếu là đại dương.
- Khối lượng: khoảng 3.200 pound, tương đương gần 1,45 tấn.
- Nguy cơ gây hại cho người trên mặt đất: khoảng 1/2.100 theo ước tính của NASA, được xếp vào mức “khó xảy ra”.
- Người Việt có phải lo? Phần lớn lãnh thổ Việt Nam nằm trong dải vĩ độ nói trên, nhưng Swift đã rơi ở Indonesia. Đến thời điểm viết bài, các nguồn PAMIAS tham khảo chưa ghi nhận thông tin về mảnh vỡ được tìm thấy.
Vì sao một kính thiên văn “khỏe mạnh” lại rơi?
Swift được phóng ngày 20/11/2004 bằng tên lửa Delta II, với nhiệm vụ chính ban đầu chỉ kéo dài hai năm. Nó “làm thêm giờ” gần hai thập kỷ, nhưng có một điểm yếu chí mạng: con tàu không có động cơ để tự nâng quỹ đạo.
Thủ phạm chính là Mặt Trời. Khi hoạt động Mặt Trời mạnh lên, lớp khí quyển trên cao bị đốt nóng và “phồng” ra, khiến các vệ tinh quỹ đạo thấp chịu lực cản lớn hơn. Theo Spaceflight Now, NASA cho biết chu kỳ Mặt Trời lần này tạo ra lực cản lớn hơn dự kiến, kéo Swift tụt độ cao nhanh hơn mọi tính toán.
Ngày 20/10, ở độ cao khoảng 171 dặm (khoảng 275 km), Swift thực hiện lần quan sát cuối và chuyển sang chế độ an toàn. Đại học Penn State, nơi vận hành tàu, sau đó gửi lệnh kết thúc sứ mệnh, và NASA chính thức ngừng vận hành vào ngày 23/10.
Phi vụ giải cứu 30 triệu USD đổ bể vì một công tắc nguồn
NASA không buông xuôi ngay. Cơ quan này trả 30 triệu USD (khoảng gần 800 tỷ đồng, quy đổi tham khảo) cho công ty Katalyst Space để chế tạo LINK, một tàu kéo robot có nhiệm vụ bám vào Swift rồi đẩy nó lên quỹ đạo cao hơn. Đây là kiểu “cứu hộ giao thông” trong không gian mà ngành vũ trụ thương mại đang rất muốn chứng minh là khả thi.
LINK được phóng ngày 3/7/2026 trên chiếc tên lửa Pegasus XL cuối cùng, thả từ máy bay gần đảo san hô Kwajalein. Theo Spaceflight Now, chỉ khoảng một tuần sau, một công tắc nguồn liên quan đến các bánh đà điều hướng của LINK bị hỏng. Tech Times mô tả nặng hơn: sự cố điện làm tê liệt hai trong ba bánh đà, kèm theo trục trặc một phần ở hệ thống đẩy khí lạnh.
Mất khả năng giữ thăng bằng, LINK có lúc quay tròn cứ 40 giây một vòng. Đội vận hành dùng động cơ đẩy để dừng vòng quay, nhưng ngày 19/8 NASA vẫn phải hủy kế hoạch bắt giữ Swift. Đầu tháng 9, LINK còn bung được cánh tay và tiến tới cách Swift khoảng 7 đến 9 dặm (khoảng 11 đến 14 km), trước khi chính nó cũng rơi khỏi quỹ đạo vào ngày 25/9.
Di sản của kính thiên văn Swift: 22 năm “trực cấp cứu” vũ trụ
Cái tên Swift (“nhanh nhẹn”) không đặt cho vui. Tàu có khả năng xoay mình rất nhanh để hướng về phía một vụ nổ vừa xuất hiện, trong lúc ánh sáng của nó còn chưa kịp tắt. Năm 2017, sau khi nhà khoa học trưởng đầu tiên Neil Gehrels qua đời, đài quan sát được đổi tên để vinh danh ông.
Swift mang ba thiết bị chính, phối hợp như một đội phản ứng nhanh:
| Thiết bị | Vai trò |
|---|---|
| BAT (Burst Alert Telescope) | Phát hiện tia gamma, “báo động” khi có vụ nổ |
| XRT (X-Ray Telescope) | Kính tia X, xác định vị trí chính xác hơn |
| UVOT (Ultraviolet/Optical Telescope) | Quan sát ánh sáng tử ngoại và khả kiến của vụ nổ |
Thành tích của “người lính cứu hỏa” này rất ấn tượng. Theo Spaceflight Now, Swift đã ghi nhận hơn 2.000 vụ nổ tia gamma và hơn 1.400 siêu tân tinh, để lại kho dữ liệu khoảng 12 terabyte được trích dẫn trong khoảng 7.000 bài báo khoa học.
- 2005: lần đầu bắt được “dư âm” (afterglow) của một vụ nổ tia gamma ngắn, loại chớp sáng chỉ kéo dài vài phần trăm giây.
- 2008: quan sát một vụ nổ cách Trái Đất 7,5 tỷ năm ánh sáng.
- 2017: ghi lại ánh sáng tử ngoại từ vụ va chạm của hai sao neutron, sự kiện mở ra kỷ nguyên thiên văn học “đa sứ giả” kết hợp sóng hấp dẫn và ánh sáng.
CBS News còn gọi Swift là “người phản ứng đầu tiên” của các kính thiên văn lớn như Hubble và James Webb: Swift phát hiện, rồi các “đàn anh” mới quay sang nghiên cứu kỹ.
Góc nhìn PAMIAS
Câu chuyện của Swift là lời nhắc rằng trong không gian, “già” chưa chắc là lý do nghỉ hưu, mà nhiên liệu và độ cao mới là thứ quyết định. Một con tàu vẫn còn làm việc tốt đã phải “chết” chỉ vì Mặt Trời hoạt động mạnh hơn dự báo và không có động cơ để tự cứu mình.
Thất bại của LINK cũng cho thấy dịch vụ bảo trì, tiếp nhiên liệu ngay trên quỹ đạo vẫn còn non trẻ. Đây là mảng sẽ ngày càng quan trọng khi hàng chục nghìn vệ tinh đang chen nhau ở quỹ đạo thấp. Lần tới, thiết kế các vệ tinh khoa học nhiều khả năng sẽ tính sẵn chuyện “có chỗ cho tàu kéo bám vào”.
Ai nên quan tâm? Người mê thiên văn, sinh viên vật lý, và cả những ai tò mò về rác vũ trụ, chủ đề ngày càng gần với Đông Nam Á khi các vật thể rơi không kiểm soát thường đi qua vùng xích đạo. Đọc thêm các bài khác trong chuyên mục Khoa học & Vũ trụ của PAMIAS.
Nguồn tham khảo:
- NASA Science – NASA’s Swift Observatory to Re-Enter Atmosphere
- Spaceflight Now – NASA’s Neil Gehrels Swift Observatory to burn up this week
- CBS News – Swift observatory plunges back to Earth
- Tech Times – Swift Observatory Reentry Confirmed
Bài viết được Ban biên tập PAMIAS thực hiện với sự hỗ trợ của công cụ AI, tổng hợp từ các nguồn tham khảo nêu trên.
